دوره 1، شماره 1 - ( پاییز و زمستان 1404 )
جلد 1 شماره 1 صفحات 11-1 |
برگشت به فهرست نسخه ها
Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Rezaeifar M, Hamed Najafi Alamdarlo H, Jami A. (2026). Factors Affecting the Trade of Agricultural Products of the Member Countries of the Shanghai Cooperation Organization using the Gravity Model: a Panel Cointegration Approach with Cross-Sectional Dependence. Economy and Food Security. 1(1), 1-11. doi:10.61882/efs.2025.67
URL: http://efs.sanru.ac.ir/article-1-67-fa.html
URL: http://efs.sanru.ac.ir/article-1-67-fa.html
رضائی فر مریم، نجفی علمدارلو حامد، جمی انیسه.(1404). عوامل موثر بر تجارت محصولات کشاورزی کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای با استفاده از مدل جاذبه: رهیافت هم انباشتگی پانلی با وابستگی مقطعی اقتصاد و امنیت غذایی 1 (1) :11-1 10.61882/efs.2025.67
1- دانشکده کشاورزی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
2- گروه اقتصاد کشاورزی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
2- گروه اقتصاد کشاورزی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
چکیده: (1108 مشاهده)
چکیده مبسوط
مقدمه و هدف: یکی از مهمترین تشکلهای موفق در منطقهی آسیای مرکزی، سازمان همکاری شانگهای است که عضویت کشورها در این سازمان باعث یکپارچگی اقتصادی آنها شده است. سازمان همکاری شانگهای بستری را فراهم میکند تا کشورهای عضو بتوانند در زمینههای تجاری، چه به صورت دوجانبه و چه چندجانبه، همکاری و به توسعه منطقه کمک کنند. در صورتی که این سازمان به مسیر موفقیت خود ادامه دهد، تأثیر آن بر زندگی حدود ۴۵ درصد جمعیت جهان محسوس خواهد بود، دستاوردی که میتوان آن را نقطه عطفی در روند پیشرفت کره زمین دانست. بخش کشاورزی به عنوان یکی از حوزههای راهبردی، نه تنها امنیت غذایی را تضمین میکند، بلکه در رشد اقتصادی، ایجاد فرصتهای شغلی و گسترش صادرات غیرنفتی کشور نیز نقش کلیدی ایفا میکند. در این راستا، یکی از بخشهای تاثیرپذیر از عضویت ایران در سازمان شانگهای، بخش کشاورزی است. بخش کشاورزی ایران به دلیل سهم قابل توجه در تولید ناخالص داخلی و اشتغال، از اهمیت ویژهای برخوردار است و هرگونه تغییر در روابط تجاری این بخش با کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای میتواند اثرات مستقیم بر توسعه پایدار اقتصادی کشور داشته باشد. لذا، در این پژوهش به بررسی عوامل تآثیرگذار بر تجارت میان محصولات کشاورزی ایران و کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای پرداخته شد و به این سوال که آیا عضویت ایران در سازمان همکاری شانگهای باعث بهبود تجارت دو جانبه محصولات کشاورزی ایران و کشورهای عضو این سازمان میگردد پاسخ داده شد.
مواد و روشها: برای دستیابی به هدف پژوهش، دادههای آماری مربوط به کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای شامل چین، روسیه، هند، پاکستان، ازبکستان، تاجیکستان، قزاقستان، قرقیزستان و ایران در دورهی زمانی ۲۰۰۱ تا ۲۰۲۲ از بانک جهانی و گمرک جمهوری اسلامی ایران گردآوری شدند. در این راستا، ابتدا آزمون وابستگی مقطعی پسران (۲۰۰۴) بهمنظور بررسی وجود همبستگی میان کشورها انجام شد. سپس، آزمون ریشه واحد پسران و آزمون همانباشتگی پانلی وسترلاند (۲۰۰۷) برای بررسی روابط بلندمدت میان متغیرها به کار گرفته شد. در نهایت، مدل جاذبه بهعنوان چارچوب نظری و تجربی جهت تخمین ضرایب و تحلیل روابط تجاری مورد استفاده قرار گرفت. این مدل به دلیل توانایی در توضیح جریانهای تجاری بین کشورها بر اساس عوامل اقتصادی و جغرافیایی، انتخاب مناسبی برای موضوع پژوهش محسوب میشود.
یافتهها: برای بررسی عوامل مؤثر بر میزان تجارت دوجانبه محصولات کشاورزی میان ایران و اعضای سازمان همکاری شانگهای، الگوی جاذبه تعمیم یافته با استفاده از دادههای مربوط به کشورهای عضو در بازه زمانی 2001 تا 2022 برآورد گردید. در پژوهش حاضر، در ابتدا از آزمون وابستگی مقطعی پسران (2004) برای تعیین وجود یا عدم وجود وابستگی مقطعی استفاده شد. پس از تائید وابستگی مقطعی، به منظور تخمین رابطه تعادلی بلندمدت بین متغیرهای مدل، آزمون ریشه واحد پسران و آزمون همانباشتگی پانلی وسترلاند (2007) انجام شد. بر اساس آزمون هم انباشتگی وسترلاند، وجود رابطه تعادلی بلندمدت بین متغیرهای مدل پذیرفته شد. بعد از اثبات وجود هم انباشتگی بین متغیرهای مدل، بدون نگرانی از بروز مشکل رگرسیون کاذب مدل جاذبه به روش پانل دیتا برای دوره زمانی 2022-2001 برآورد شده است. در ادامه، نتایج آزمون هاسمن تحلیل شد و با توجه به معناداری آن، روش مناسب یعنی مدل اثرات ثابت انتخاب گردید. نتایج نشان می دهند که متغیرهای تولید ناخالص داخلی، فاصله جغرافیایی، نرخ ارز واقعی، متغیر مشابهت و متغیر مجازی عضویت در سازمان همکاری شانگهای متغیرهای تآثیرگذار بر روابط تجاری دو جانبه محصولات کشاورزی ایران و کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای هستند. در این راستا، یک درصد افزایش در تولید ناخالص داخلی کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای، حجم تجارت دو جانبه محصولات کشاورزی ایران و کشورهای عضو را 0/04 درصد افزایش داد. همچنین یک درصد افزایش در نرخ ارز واقعی، تجارت دوجانبه محصولات کشاورزی ایران و کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای را 0/17 درصد افزایش داد. همچنین، متغیر مسافت، تجارت کشور ایران و کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای را کاهش داد. ضریب متغیر مجازی عضویت در سازمان همکاری شانگهای نیز بیانگر این است عضویت ایران در این سازمان 0/19 درصد تجارت میان ایران و کشورهای عضو را افزایش داد.
نتیجهگیری: بر اساس یافتههای پژوهش، برای گسترش تجارت محصولات کشاورزی میان ایران و اعضای سازمان همکاری شانگهای، پیشنهادهای زیر ارائه میشوند. افزایش تولید ناخالص داخلی که بیانگر ظرفیت و توان اقتصادی کشورها است، موجب ارتقای توان تولید و جذب کالاها میشود و در نتیجه عرضه و تقاضا در تجارت دوجانبه را تقویت میکند. بنا بر این، رشد تولید ناخالص داخلی ایران و شرکای تجاری آن، به توسعه مبادلات کشاورزی میان دو طرف منجر خواهد شد. از آنجا که نرخ ارز اثر مثبت بر تجارت محصولات کشاورزی دارد، لازم است تا سیاستهای تجاری به گونهای طراحی شوند که مانعی برای رشد این تجارت ایجاد نکنند. با توجه به رابطه منفی میان فاصله جغرافیایی و حجم تجارت، توسعه زیرساختهای حملونقل بینالمللی ضروری است. همچنین کشورهایی که فاصله کمتری با ایران دارند، از ظرفیت بالاتری برای همکاری تجاری برخوردارند و انعقاد پیمانهای منطقهای با آنها اهمیت ویژهای دارد. در نهایت، با توجه به حضور تقریبا غیر فعال ایران در پیمانهای منطقهای، عضویت اخیر در سازمان همکاری شانگهای میتواند فرصتهای ارزشمندی را برای توسعه تجارت کشاورزی و تقویت همکاریهای اقتصادی با کشورهای عضو فراهم آورد.
مقدمه و هدف: یکی از مهمترین تشکلهای موفق در منطقهی آسیای مرکزی، سازمان همکاری شانگهای است که عضویت کشورها در این سازمان باعث یکپارچگی اقتصادی آنها شده است. سازمان همکاری شانگهای بستری را فراهم میکند تا کشورهای عضو بتوانند در زمینههای تجاری، چه به صورت دوجانبه و چه چندجانبه، همکاری و به توسعه منطقه کمک کنند. در صورتی که این سازمان به مسیر موفقیت خود ادامه دهد، تأثیر آن بر زندگی حدود ۴۵ درصد جمعیت جهان محسوس خواهد بود، دستاوردی که میتوان آن را نقطه عطفی در روند پیشرفت کره زمین دانست. بخش کشاورزی به عنوان یکی از حوزههای راهبردی، نه تنها امنیت غذایی را تضمین میکند، بلکه در رشد اقتصادی، ایجاد فرصتهای شغلی و گسترش صادرات غیرنفتی کشور نیز نقش کلیدی ایفا میکند. در این راستا، یکی از بخشهای تاثیرپذیر از عضویت ایران در سازمان شانگهای، بخش کشاورزی است. بخش کشاورزی ایران به دلیل سهم قابل توجه در تولید ناخالص داخلی و اشتغال، از اهمیت ویژهای برخوردار است و هرگونه تغییر در روابط تجاری این بخش با کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای میتواند اثرات مستقیم بر توسعه پایدار اقتصادی کشور داشته باشد. لذا، در این پژوهش به بررسی عوامل تآثیرگذار بر تجارت میان محصولات کشاورزی ایران و کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای پرداخته شد و به این سوال که آیا عضویت ایران در سازمان همکاری شانگهای باعث بهبود تجارت دو جانبه محصولات کشاورزی ایران و کشورهای عضو این سازمان میگردد پاسخ داده شد.
مواد و روشها: برای دستیابی به هدف پژوهش، دادههای آماری مربوط به کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای شامل چین، روسیه، هند، پاکستان، ازبکستان، تاجیکستان، قزاقستان، قرقیزستان و ایران در دورهی زمانی ۲۰۰۱ تا ۲۰۲۲ از بانک جهانی و گمرک جمهوری اسلامی ایران گردآوری شدند. در این راستا، ابتدا آزمون وابستگی مقطعی پسران (۲۰۰۴) بهمنظور بررسی وجود همبستگی میان کشورها انجام شد. سپس، آزمون ریشه واحد پسران و آزمون همانباشتگی پانلی وسترلاند (۲۰۰۷) برای بررسی روابط بلندمدت میان متغیرها به کار گرفته شد. در نهایت، مدل جاذبه بهعنوان چارچوب نظری و تجربی جهت تخمین ضرایب و تحلیل روابط تجاری مورد استفاده قرار گرفت. این مدل به دلیل توانایی در توضیح جریانهای تجاری بین کشورها بر اساس عوامل اقتصادی و جغرافیایی، انتخاب مناسبی برای موضوع پژوهش محسوب میشود.
یافتهها: برای بررسی عوامل مؤثر بر میزان تجارت دوجانبه محصولات کشاورزی میان ایران و اعضای سازمان همکاری شانگهای، الگوی جاذبه تعمیم یافته با استفاده از دادههای مربوط به کشورهای عضو در بازه زمانی 2001 تا 2022 برآورد گردید. در پژوهش حاضر، در ابتدا از آزمون وابستگی مقطعی پسران (2004) برای تعیین وجود یا عدم وجود وابستگی مقطعی استفاده شد. پس از تائید وابستگی مقطعی، به منظور تخمین رابطه تعادلی بلندمدت بین متغیرهای مدل، آزمون ریشه واحد پسران و آزمون همانباشتگی پانلی وسترلاند (2007) انجام شد. بر اساس آزمون هم انباشتگی وسترلاند، وجود رابطه تعادلی بلندمدت بین متغیرهای مدل پذیرفته شد. بعد از اثبات وجود هم انباشتگی بین متغیرهای مدل، بدون نگرانی از بروز مشکل رگرسیون کاذب مدل جاذبه به روش پانل دیتا برای دوره زمانی 2022-2001 برآورد شده است. در ادامه، نتایج آزمون هاسمن تحلیل شد و با توجه به معناداری آن، روش مناسب یعنی مدل اثرات ثابت انتخاب گردید. نتایج نشان می دهند که متغیرهای تولید ناخالص داخلی، فاصله جغرافیایی، نرخ ارز واقعی، متغیر مشابهت و متغیر مجازی عضویت در سازمان همکاری شانگهای متغیرهای تآثیرگذار بر روابط تجاری دو جانبه محصولات کشاورزی ایران و کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای هستند. در این راستا، یک درصد افزایش در تولید ناخالص داخلی کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای، حجم تجارت دو جانبه محصولات کشاورزی ایران و کشورهای عضو را 0/04 درصد افزایش داد. همچنین یک درصد افزایش در نرخ ارز واقعی، تجارت دوجانبه محصولات کشاورزی ایران و کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای را 0/17 درصد افزایش داد. همچنین، متغیر مسافت، تجارت کشور ایران و کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای را کاهش داد. ضریب متغیر مجازی عضویت در سازمان همکاری شانگهای نیز بیانگر این است عضویت ایران در این سازمان 0/19 درصد تجارت میان ایران و کشورهای عضو را افزایش داد.
نتیجهگیری: بر اساس یافتههای پژوهش، برای گسترش تجارت محصولات کشاورزی میان ایران و اعضای سازمان همکاری شانگهای، پیشنهادهای زیر ارائه میشوند. افزایش تولید ناخالص داخلی که بیانگر ظرفیت و توان اقتصادی کشورها است، موجب ارتقای توان تولید و جذب کالاها میشود و در نتیجه عرضه و تقاضا در تجارت دوجانبه را تقویت میکند. بنا بر این، رشد تولید ناخالص داخلی ایران و شرکای تجاری آن، به توسعه مبادلات کشاورزی میان دو طرف منجر خواهد شد. از آنجا که نرخ ارز اثر مثبت بر تجارت محصولات کشاورزی دارد، لازم است تا سیاستهای تجاری به گونهای طراحی شوند که مانعی برای رشد این تجارت ایجاد نکنند. با توجه به رابطه منفی میان فاصله جغرافیایی و حجم تجارت، توسعه زیرساختهای حملونقل بینالمللی ضروری است. همچنین کشورهایی که فاصله کمتری با ایران دارند، از ظرفیت بالاتری برای همکاری تجاری برخوردارند و انعقاد پیمانهای منطقهای با آنها اهمیت ویژهای دارد. در نهایت، با توجه به حضور تقریبا غیر فعال ایران در پیمانهای منطقهای، عضویت اخیر در سازمان همکاری شانگهای میتواند فرصتهای ارزشمندی را برای توسعه تجارت کشاورزی و تقویت همکاریهای اقتصادی با کشورهای عضو فراهم آورد.
نوع مطالعه: پژوهشي |
موضوع مقاله:
سیاست گزاری و مدیریت بازار محصولات کشاورزی و منابع طبیعی
دریافت: 1404/4/14 | پذیرش: 1404/9/10
دریافت: 1404/4/14 | پذیرش: 1404/9/10
فهرست منابع
1. Aitken, N. D. (1973). The effect of the EEC and EFTA on European trade: A temporal cross-section analysis. The American Economic Review, 63(5), 881-892.
2. Alamri, Y. A., Alnafissa, M. A., Kotb, A., Alagsam, F., Aldakhil, A. I., Alfadil, I. E., ... & Alaagib, S. (2024). Estimating the Expected Commercial Potential of Saudi Date Exports to Middle Eastern Countries Using the Gravity Model. Sustainability, 16(6), 2552. [DOI:10.3390/su16062552]
3. Anderson, J. E. (1979). A theoretical foundation for the gravity equation. The American Economic Review, 69(1), 106-116.
4. Anderson, J. E., & Van Wincoop, E. (2003). Gravity with gravitas: a solution to the border puzzle. The American Economic Review, 93(1), 170-192. [DOI:10.1257/000282803321455214]
5. Antonucci, D., & Manzocchi, S. (2006). Does Turkey have a special trade relation with the EU? A gravity model approach. Economic Systems, 30(2), 157-169. [DOI:10.1016/j.ecosys.2005.10.003]
6. Arghavani Pirsalami, F., Alipour, H., & Amini, H. (2023). Shanghai Cooperation Organization (SCO( and Iran Economic Diplomacy in Central Asia. Majlis and Rahbord, 30(113), 383-422. doi: 10.22034/mr.2022.4919.4750. [In Persian]
7. Azizi, S. (2024) China's Belt and Road Initiative (BRI): The Role of the Shanghai Cooperation Organization (SCO) in Geopolitical Security and Economic Cooperation. Open Journal of Political Science, 14, 111-129. [DOI:10.4236/ojps.2024.141007]
8. Baier, S. L., & Bergstrand, J. H. (2007). Do free trade agreements actually increase members' international trade? Journal of International Economics, 71(1), 72-95. [DOI:10.1016/j.jinteco.2006.02.005]
9. Baier, S. L., Bergstrand, J. H., & Feng, M. (2014). Economic integration agreements and the margins of international trade. Journal of International Economics, 93(2), 339-350. [DOI:10.1016/j.jinteco.2014.03.005]
10. Bergstrand, J. H. (1985). The gravity equation in international trade: some microeconomic foundations and empirical evidence. The Review of Economics and Statistics, 474-481. [DOI:10.2307/1925976]
11. Brun, J. F., Carre're, C., Guillaumont, P., & De Melo, J. (2005). Has Distance Died? Evidence from a panel Gravity Model. The world Bank Economic Review, 19(1), 99-120. [DOI:10.1093/wber/lhi004]
12. Çekyay, B., Palut, P. T., Kabak, Ö., Ülengin, F., Özaydın, Ö., & Ülengin, B. (2017). Analysis of the impact of bilateral and transit quotas on Turkey's international trade by road transport: An integrated maximum flow and gravity model approach. Research in Transportation Economics, 66, 70-77. [DOI:10.1016/j.retrec.2017.04.006]
13. Deardorff, A. (1998). Determinants of Bilateral Trade: Does Gravity Work in a Classical World? In: The Regionalization of the World Economy, ed. Jeffrey Frankel. Chicago: University of Chicago Press.
14. Filip, D. (2017). Jacob Viner and Gottfried von Haberler, two theories of Custom :union:, a precise answer for the European :union:.
15. Gashi, P., Hisarciklilar, M., & Pugh, G. (2017). Kosovo-EU trade relations: a dynamic panel poisson approach. Applied Economics, 49(27), 2642-2654. [DOI:10.1080/00036846.2016.1245836]
16. Gruber, W. H., & Vernon, R. (1970). The technology factor in a world trade matrix. In The Technology Factor in Iinternational Trade, (pp. 233-301). NBER.
17. Karimi Hosnijeh, H (2007). Globalization, economic integration and trade potential: investigation of gravity model in Iran's trade analysis. New Economy and Trade, 5, 118-143. [In Persian]
18. Khetran, M. S. (2019). SCO membership and Pakistan. Strategic Studies, 39(2), 83-95. [DOI:10.53532/ss.039.02.00113]
19. Leamer, E. E., & Levinsohn, J. (1995). International trade theory: the evidence. Handbook of International Economics, 3, 1339-1394. [DOI:10.1016/S1573-4404(05)80006-1]
20. Lin, Z., Sun, D., Li, B., & Wang, K. (2016). Research on the structural evolution of Shanghai Cooperation Organization network. 6th International Conference on Information Communication and Management (ICICM). [DOI:10.1109/INFOCOMAN.2016.7784221]
21. Linder, S. B. (1961). An essay on trade and transformation (Doctoral dissertation, Stockholm School of Economics).
22. Linnemann, H. (1966). An econometric study of international trade flows (No. 42). North-Holland Published Company.
23. McCallum, J. (1995). National borders matter: Canada-US regional trade patterns. The American Economic Review, 85(3), 615-623.
24. Moradi Haghighi, F. (2022). The possibility of economic convergence between the members of the Shanghai Cooperation Organization and the opportunities facing Iran. International Relations Studies Quarterly, 16(2), 195-234. [In Persian]
25. Newbery, D. M., & Stiglitz, J. E. (1984). Pareto inferior trade. The Review of Economic Studies, 51(1), 1-12. [DOI:10.2307/2297701]
26. Razini, E. A., Shahani, F., & Vodjani Tehrani, H. (2014) Investigating the trade potential between Iran and the member countries of the Shanghai Cooperation Organization (SCO) using the gravity model. Business Research Quarterly, 69, 112-83. [In Persian]
27. Sadeghi, P., Hosseini, S. S., & Moghaddasi, R. (2019). Analyzing Iran's Export Market Potential, Gravity Model: Evidence from Date Market. Journal of Agricultural Science and Technology, 21(4), 773-783.
28. Taghipour Kandasar, M., Bayazid Nejad, D., & Valizadeh, E. (2024). Investigating the Factors Affecting the Trade of Agricultural Products Between Iran and Russia using the Gravity Model. Journal of Economics and Food Security, 1(1), 73-85. doi:10.61186/ame.1.1.73. [In Persian] [DOI:10.61186/ame.1.1.73]
29. Tinbergen, J. (1962). Shaping the world economy; suggestions for an international economic policy. Books (Jan Tinbergen).
30. Toossi, M., Moghadasi, R., Yazdani, S., & Ahmadian, M. (2011). Regionalism and Iran's Agricultural Trade Promotion in Economic Cooperation Organization (ECO). Agricultural Economics, 4(4), 131-157.
31. Ülengin, F., Çekyay, B., Palut, P. T., Ülengin, B., Kabak, Ö., Özaydın, Ö., & Ekici, Ş. Ö. (2015). Effects of quotas on Turkish foreign trade: A gravity model. Transport Policy, 38, 1-7. [DOI:10.1016/j.tranpol.2014.09.006]
32. Yang, S., & Martinez-Zarzoso, I. (2014). A panel data analysis of trade creation and trade diversion effects: The case of ASEAN-China Free Trade Area. China Economic Review, 29, 138-151. [DOI:10.1016/j.chieco.2014.04.002]
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |
