بهار و تابستان
برگشت به فهرست مقالات |
برگشت به فهرست نسخه ها
1- دانشگاه کشاورزی و منابع طبیعی ساری
2- موسسه پژوهشهای برنامه ریزی اقتصادکشاورزی و توسعه روستایی
2- موسسه پژوهشهای برنامه ریزی اقتصادکشاورزی و توسعه روستایی
چکیده: (3 مشاهده)
مقدمه و هدف: بخش کشاورزی به دلیل وابستگی به شرایط طبیعی و بازار، همواره با انواع مختلفی از ریسک‌ها و عدم‌اطمینان‌ها مواجه است. در کنار مخاطرات تولیدی ناشی از خشکسالی، سیل، آفات، بیماری‌ها و تغییرات اقلیمی، نوسانات قیمت محصولات کشاورزی نیز یکی از مهم‌ترین عوامل بی‌ثباتی درآمد کشاورزان به شمار می‌رود. در سال‌های اخیر، افزایش نوسانات بازار و تغییرات سریع قیمت‌ها موجب کاهش امنیت اقتصادی بهره‌برداران شده است. در چنین شرایطی، استفاده از ابزارهای مدیریت ریسک برای کاهش آسیب‌پذیری کشاورزان و افزایش پایداری درآمد آنان ضروری است. بیمه قیمتی یکی از ابزارهای نوین مدیریت ریسک است که با تضمین حداقل قیمت محصول، زیان ناشی از کاهش قیمت بازار را جبران می‌کند. این ابزار می‌تواند در تثبیت درآمد کشاورزان، بهبود برنامه‌ریزی تولید و افزایش انگیزه سرمایه‌گذاری نقش مؤثری داشته باشد. با وجود توسعه بیمه‌های کشاورزی در ایران، بیمه قیمتی هنوز به‌طور گسترده مورد استفاده قرار نگرفته و اطلاعات محدودی درباره میزان پذیرش آن از سوی کشاورزان وجود دارد. از آنجا که موفقیت این برنامه به استقبال بهره‌برداران وابسته است، شناخت ترجیحات کشاورزان و عوامل مؤثر بر پذیرش آن اهمیت زیادی دارد. بنابراین، پژوهش حاضر با هدف بررسی عوامل مؤثر بر پذیرش بیمه قیمتی در بین تولیدکنندگان برنج شهرستان آمل انجام شد تا زمینه طراحی قراردادهای بیمه‌ای متناسب با نیازها و ترجیحات کشاورزان فراهم شود.
مواد و روش‌ها: این پژوهش از روش آزمون انتخاب برای سنجش ترجیحات کشاورزان استفاده کرد. در این روش، افراد از میان مجموعه‌ای از گزینه‌های فرضی انتخاب می‌کنند و از طریق تحلیل انتخاب‌ها، اهمیت نسبی ویژگی‌های مختلف برآورد می‌شود. مهم‌ترین ویژگی‌های بیمه قیمتی از طریق بررسی مطالعات پیشین، مشورت با کارشناسان و بررسی شرایط بازار برنج شناسایی شد. این ویژگی‌ها شامل حق بیمه و سقف پرداخت خسارت، مکان پایش قیمت، دوره پوشش بیمه و نحوه پرداخت حق بیمه بودند. برای هر ویژگی سطوح مختلفی تعریف و با استفاده از طراحی آماری مناسب، مجموعه‌ای از سناریوهای انتخابی تهیه شد. جامعه آماری شامل تولیدکنندگان برنج شهرستان آمل بود. حجم نمونه بر اساس رابطه جانسون و اورم حداقل 84 نفر تعیین شد، اما برای افزایش دقت نتایج، 91 پرسشنامه در سال 1404 تکمیل گردید. اطلاعات از طریق مصاحبه حضوری با کشاورزان جمع‌آوری و داده‌ها با استفاده از مدل لاجیت مختلط تحلیل شدند. این مدل امکان بررسی اثر ویژگی‌های بیمه قیمتی و همچنین ناهمگنی ترجیحات کشاورزان در انتخاب قراردادهای بیمه‌ای را فراهم می‌کند.
یافته‌ها: نتایج آمار توصیفی نشان داد که میانگین سن کشاورزان نمونه حدود 50 سال و میانگین سابقه فعالیت کشاورزی نزدیک به 32 سال است. همچنین میانگین سطح زیرکشت حدود 12 هزار متر مربع و میانگین برداشت محصول بیش از 3 تن برآورد شد. این نتایج بیانگر وجود تنوع قابل توجه در ویژگی‌های فردی، اقتصادی و تولیدی کشاورزان است و نشان می‌دهد که بهره‌برداران مورد مطالعه از نظر شرایط تولید و منابع در اختیار، گروهی ناهمگن را تشکیل می‌دهند. نتایج مدل لاجیت مختلط نشان داد که ویژگی‌های مختلف قرارداد بیمه قیمتی تأثیر معناداری بر تصمیم کشاورزان دارند. متغیر مکان پایش قیمت دارای اثر مثبت و معنادار بود؛ به‌گونه‌ای که کشاورزان استفاده از بازارهای مرجع معتبر و شفاف را ترجیح می‌دهند. این موضوع نشان می‌دهد که اعتماد به سازوکار تعیین قیمت یکی از عوامل کلیدی در موفقیت برنامه‌های بیمه قیمتی است. همچنین دوره پوشش یک‌ماهه اثر منفی و معناداری بر مطلوبیت کشاورزان داشت که بیانگر ترجیح آنان به قراردادهای دارای دوره پوشش طولانی‌تر است. دوره‌های پوشش طولانی‌تر می‌توانند امنیت بیشتری برای کشاورزان ایجاد کرده و ریسک ناشی از نوسانات بازار را بهتر پوشش دهند. در میان شیوه‌های پرداخت حق بیمه، پرداخت نقدی همراه با تخفیف بیشترین مطلوبیت را برای پاسخ‌دهندگان ایجاد کرد و احتمال پذیرش بیمه را افزایش داد. در مقابل، برخی روش‌های اقساطی تأثیر معناداری بر انتخاب کشاورزان نداشتند. این یافته نشان می‌دهد که ارائه مشوق‌های مالی می‌تواند نقش مؤثری در افزایش مشارکت کشاورزان در برنامه‌های بیمه‌ای داشته باشد. نتایج همچنین نشان داد که سطح حق بیمه نقش تعیین‌کننده‌ای در پذیرش بیمه دارد؛ به‌طوری‌که افزایش هزینه بیمه موجب کاهش تمایل کشاورزان به مشارکت در این طرح می‌شود. بنابراین، تعیین نرخ‌های حق بیمه متناسب با توان مالی کشاورزان برای موفقیت این برنامه‌ها ضروری است. بررسی متغیرهای تعاملی نیز وجود ناهمگنی معنادار در ترجیحات کشاورزان را تأیید کرد. یافته‌ها نشان داد که سن، سطح زیرکشت و درآمد بر حساسیت افراد نسبت به حق بیمه اثرگذار هستند. کشاورزان مسن‌تر و بهره‌بردارانی که دارای اراضی بزرگ‌تر هستند، نسبت به افزایش حق بیمه حساسیت بیشتری نشان می‌دهند. این موضوع بیانگر آن است که طراحی یک الگوی واحد بیمه‌ای برای تمامی کشاورزان نمی‌تواند کارایی لازم را داشته باشد و لازم است تفاوت‌های فردی و اقتصادی بهره‌برداران در طراحی محصولات بیمه‌ای مورد توجه قرار گیرد.
نتیجه‌گیری : نتایج پژوهش نشان داد که پذیرش بیمه قیمتی در میان تولیدکنندگان برنج به شدت تحت تأثیر ویژگی‌های قرارداد بیمه و خصوصیات فردی کشاورزان قرار دارد. مکان پایش قیمت، دوره پوشش بیمه، نحوه پرداخت حق بیمه و سطح حق بیمه از مهم‌ترین عوامل تعیین‌کننده انتخاب کشاورزان هستند. همچنین وجود ناهمگنی در ترجیحات بهره‌برداران نشان می‌دهد که سیاست‌گذاران و شرکت‌های بیمه باید در طراحی محصولات بیمه‌ای به تفاوت‌های فردی، اقتصادی و تولیدی کشاورزان توجه ویژه داشته باشند. بر این اساس، پیشنهاد می‌شود قراردادهای بیمه قیمتی با انعطاف‌پذیری بیشتر طراحی شوند، دوره‌های پوشش طولانی‌تر در نظر گرفته شود، از بازارهای مرجع معتبر برای پایش قیمت استفاده گردد و مشوق‌های مالی نظیر تخفیف در پرداخت نقدی حق بیمه ارائه شود. علاوه بر این، افزایش آگاهی کشاورزان نسبت به مزایا و کارکردهای بیمه قیمتی می‌تواند در گسترش پذیرش این ابزار نقش مهمی ایفا کند. اجرای چنین سیاست‌هایی می‌تواند موجب افزایش استقبال کشاورزان از بیمه قیمتی، کاهش آثار منفی نوسانات بازار، بهبود مدیریت ریسک و ارتقای پایداری اقتصادی بخش کشاورزی شود.
مواد و روش‌ها: این پژوهش از روش آزمون انتخاب برای سنجش ترجیحات کشاورزان استفاده کرد. در این روش، افراد از میان مجموعه‌ای از گزینه‌های فرضی انتخاب می‌کنند و از طریق تحلیل انتخاب‌ها، اهمیت نسبی ویژگی‌های مختلف برآورد می‌شود. مهم‌ترین ویژگی‌های بیمه قیمتی از طریق بررسی مطالعات پیشین، مشورت با کارشناسان و بررسی شرایط بازار برنج شناسایی شد. این ویژگی‌ها شامل حق بیمه و سقف پرداخت خسارت، مکان پایش قیمت، دوره پوشش بیمه و نحوه پرداخت حق بیمه بودند. برای هر ویژگی سطوح مختلفی تعریف و با استفاده از طراحی آماری مناسب، مجموعه‌ای از سناریوهای انتخابی تهیه شد. جامعه آماری شامل تولیدکنندگان برنج شهرستان آمل بود. حجم نمونه بر اساس رابطه جانسون و اورم حداقل 84 نفر تعیین شد، اما برای افزایش دقت نتایج، 91 پرسشنامه در سال 1404 تکمیل گردید. اطلاعات از طریق مصاحبه حضوری با کشاورزان جمع‌آوری و داده‌ها با استفاده از مدل لاجیت مختلط تحلیل شدند. این مدل امکان بررسی اثر ویژگی‌های بیمه قیمتی و همچنین ناهمگنی ترجیحات کشاورزان در انتخاب قراردادهای بیمه‌ای را فراهم می‌کند.
یافته‌ها: نتایج آمار توصیفی نشان داد که میانگین سن کشاورزان نمونه حدود 50 سال و میانگین سابقه فعالیت کشاورزی نزدیک به 32 سال است. همچنین میانگین سطح زیرکشت حدود 12 هزار متر مربع و میانگین برداشت محصول بیش از 3 تن برآورد شد. این نتایج بیانگر وجود تنوع قابل توجه در ویژگی‌های فردی، اقتصادی و تولیدی کشاورزان است و نشان می‌دهد که بهره‌برداران مورد مطالعه از نظر شرایط تولید و منابع در اختیار، گروهی ناهمگن را تشکیل می‌دهند. نتایج مدل لاجیت مختلط نشان داد که ویژگی‌های مختلف قرارداد بیمه قیمتی تأثیر معناداری بر تصمیم کشاورزان دارند. متغیر مکان پایش قیمت دارای اثر مثبت و معنادار بود؛ به‌گونه‌ای که کشاورزان استفاده از بازارهای مرجع معتبر و شفاف را ترجیح می‌دهند. این موضوع نشان می‌دهد که اعتماد به سازوکار تعیین قیمت یکی از عوامل کلیدی در موفقیت برنامه‌های بیمه قیمتی است. همچنین دوره پوشش یک‌ماهه اثر منفی و معناداری بر مطلوبیت کشاورزان داشت که بیانگر ترجیح آنان به قراردادهای دارای دوره پوشش طولانی‌تر است. دوره‌های پوشش طولانی‌تر می‌توانند امنیت بیشتری برای کشاورزان ایجاد کرده و ریسک ناشی از نوسانات بازار را بهتر پوشش دهند. در میان شیوه‌های پرداخت حق بیمه، پرداخت نقدی همراه با تخفیف بیشترین مطلوبیت را برای پاسخ‌دهندگان ایجاد کرد و احتمال پذیرش بیمه را افزایش داد. در مقابل، برخی روش‌های اقساطی تأثیر معناداری بر انتخاب کشاورزان نداشتند. این یافته نشان می‌دهد که ارائه مشوق‌های مالی می‌تواند نقش مؤثری در افزایش مشارکت کشاورزان در برنامه‌های بیمه‌ای داشته باشد. نتایج همچنین نشان داد که سطح حق بیمه نقش تعیین‌کننده‌ای در پذیرش بیمه دارد؛ به‌طوری‌که افزایش هزینه بیمه موجب کاهش تمایل کشاورزان به مشارکت در این طرح می‌شود. بنابراین، تعیین نرخ‌های حق بیمه متناسب با توان مالی کشاورزان برای موفقیت این برنامه‌ها ضروری است. بررسی متغیرهای تعاملی نیز وجود ناهمگنی معنادار در ترجیحات کشاورزان را تأیید کرد. یافته‌ها نشان داد که سن، سطح زیرکشت و درآمد بر حساسیت افراد نسبت به حق بیمه اثرگذار هستند. کشاورزان مسن‌تر و بهره‌بردارانی که دارای اراضی بزرگ‌تر هستند، نسبت به افزایش حق بیمه حساسیت بیشتری نشان می‌دهند. این موضوع بیانگر آن است که طراحی یک الگوی واحد بیمه‌ای برای تمامی کشاورزان نمی‌تواند کارایی لازم را داشته باشد و لازم است تفاوت‌های فردی و اقتصادی بهره‌برداران در طراحی محصولات بیمه‌ای مورد توجه قرار گیرد.
نتیجه‌گیری : نتایج پژوهش نشان داد که پذیرش بیمه قیمتی در میان تولیدکنندگان برنج به شدت تحت تأثیر ویژگی‌های قرارداد بیمه و خصوصیات فردی کشاورزان قرار دارد. مکان پایش قیمت، دوره پوشش بیمه، نحوه پرداخت حق بیمه و سطح حق بیمه از مهم‌ترین عوامل تعیین‌کننده انتخاب کشاورزان هستند. همچنین وجود ناهمگنی در ترجیحات بهره‌برداران نشان می‌دهد که سیاست‌گذاران و شرکت‌های بیمه باید در طراحی محصولات بیمه‌ای به تفاوت‌های فردی، اقتصادی و تولیدی کشاورزان توجه ویژه داشته باشند. بر این اساس، پیشنهاد می‌شود قراردادهای بیمه قیمتی با انعطاف‌پذیری بیشتر طراحی شوند، دوره‌های پوشش طولانی‌تر در نظر گرفته شود، از بازارهای مرجع معتبر برای پایش قیمت استفاده گردد و مشوق‌های مالی نظیر تخفیف در پرداخت نقدی حق بیمه ارائه شود. علاوه بر این، افزایش آگاهی کشاورزان نسبت به مزایا و کارکردهای بیمه قیمتی می‌تواند در گسترش پذیرش این ابزار نقش مهمی ایفا کند. اجرای چنین سیاست‌هایی می‌تواند موجب افزایش استقبال کشاورزان از بیمه قیمتی، کاهش آثار منفی نوسانات بازار، بهبود مدیریت ریسک و ارتقای پایداری اقتصادی بخش کشاورزی شود.
نوع مطالعه: پژوهشي |
موضوع مقاله:
بازار محصولات کشاورزی و منابع طبیعی
دریافت: 1405/3/27 | پذیرش: 1405/7/15
دریافت: 1405/3/27 | پذیرش: 1405/7/15
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |
