Economy and Food Security

fa شناسایی و اولویت‌بندی عوامل موثر بر صادرات مرکبات با استفاده از روش‌های تصمیم‎ گیری چندمعیاره (مطالعه موردی: استان مازندران) Identification and Prioritization of Factors Affecting Citrus Exports using MCDM Methods (Case study: Mazandaran Province) بازار محصولات کشاورزی و منابع طبیعی General پژوهشي Research <div style="text-align: justify;">چکیده مبسوط مقدمه و هدف: در شرایط امروزی، گستره تجارت جهانی به حدی است که سهم برخی از کشورها در تجارت جهانی نسبت به سهم آن‌ها در تولید جهانی رشد قابل توجهی یافته است. از آنجا که حجم تجارت جهانی هر ساله افزایش می‌یابد، لازم است تا در هر کشور همگام با رشد تجارت جهانی، تلاش‌های مضاعف و مستمر صورت پذیرد. لذا در دهه‌های اخیر، رشد فزاینده تجارت جهانی محصولات کشاورزی، اهمیت تحلیل و تقویت صادرات محصولات باغی را بیش از پیش آشکار ساخته است. در این میان، صادرات محصولات کشاورزی به ویژه صادرات مرکبات نقش مهم و جایگاه ویژه‌ای در اقتصاد کشور دارد. بیش از 45 درصد سطح زیر کشت باغ‌های مرکبات کشور در استان مازندران است که این استان رتبه دوم عملکرد در واحد سطح مرکبات کشور را به خود اختصاص داده است. سهم استان مازندران از تولید جهانی مرکبات نیز حدود 1/65 درصد است. با وجود ظرفیت‌های گسترده تولید مرکبات در استان مازندران، عملکرد صادراتی این محصول تحت‌تأثیر مجموعه‌ای از عوامل اقتصادی، فنی، ساختاری و نهادی قرار دارد که شناخت دقیق و علمی آن‌ها برای سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی ضروری است. از این‌رو، شناسایی و اولویت‌بندی عوامل مؤثر بر صادرات مرکبات می‌تواند ضمن افزایش رقابت‌پذیری در بازارهای بین‌المللی، به ارتقای کارایی زنجیره ارزش این محصول و بهبود وضعیت اقتصادی تولیدکنندگان و صادرکنندگان کمک کند. مواد و روش‌ها: در این پژوهش، شناسایی عوامل مؤثر و حائز اهمیت در صادرات مرکبات از پنج دیدگاه بازاریابی، حمل و نقل، مقررات اداری و گمرکی، انبارداری و بسته‌بندی با استفاده از نظرات خِبرگان و متخصصان مرتبط با حوزه صادرات مرکبات در استان مازندران صورت پذیرفت. جهت محاسبه وزن عوامل از تکنیک اِنتروپی و برای اولویت‌بندی آن&lrm;ها از روش تاپسیس استفاده گردید. این پژوهش با استفاده از تکمیل 30 پرسشنامه، 34 عامل (شاخص) موثر بر صادرات مرکبات را از جنبه‌های بازاریابی، حمل و نقل، مقررات اداری و گمرکی، انبارداری و بسته‌بندی شناسایی نموده است که شامل 11 عامل از جنبه بازاریابی (وجود واسطه در بازاررسانی مرکبات، عدم آشنایی با اصول بازاریابی مرکبات، هزینه بالای حمل و نگهداری مرکبات، کیفیت مرکبات ارسالی برای صادرات، نداشتن برند معتبر بین&rlm;&rlm;المللی، عدم استمرار در صادرات، راه‌اندازی دفاتر بازرگانی در کشورهای هدف، برگزاری نمایشگاه‌های داخلی و خارجی برای معرفی مرکبات، عدم شناسایی خواسته‌های مصرف‌کنندگان بازار هدف، زمان طولانی برای ترخیص کالا)؛ چهار عامل از جنبه حمل و نقل (زیر ساخت&rlm;های حمل و نقل، کیفیت وسایل حمل و نقل، طولانی بودن زمان حمل و نقل از تولید تا صادرات مرکبات، هزینه حمل و نقل مرکبات)؛ هشت عامل از جنبه مقررات اداری و گمرکی (تسهیلات اعتباری و صادراتی، کم&lrm;بودن و ناپایدار بودن سیاست‌های حمایتی، بالابودن تعرفه گمرکی، روابط سیاسی و  بازرگانی با کشور مقصد، قوانین پیچیده و متغیر صادرات مرکبات، تعدد مراکز تصمیم‌گیری در امر صادرات مرکبات، عدم آشنایی کافی با قوانین تجارت بین‌المللی، ناپایداری سیاست‌های صادراتی کشور)، شش عامل از جنبه انبارداری (کمبود ظرفیت انبارها، استانداردهای کیفی و بهداشتی انبارهای مرکبات، ایجاد امکانات ذخیره‌سازی و نگهداری مناسب مرکبات، سردخانه و محیط‌های نامناسب جهت نگهداری مرکبات، ایجاد و توسعه و تجهیز پایانه صادراتی، مکان نامناسب انبارها) و پنج عامل از جنبه بسته‌بندی (سامانه بسته‌بندی مکانیزه و سورتینگ، برچسب‌گذاری مرکبات، اندازه بسته‌بندی، جذابیت بسته‌بندی، و استحکام بسته‌بندی) جهت ارزیابی عوامل موثر بر صادرات مرکبات بودند. یافته‌ها: نتایج وزن‌دهی عوامل با استفاده از تکنیک آنتروپی نشان دادند که معیارهای بازاریابی مرکبات با وزن (0/3234)، مقررات اداری و گمرکی با وزن (0/2355)، انبارداری با وزن (0/1761)، بسته‌بندی با وزن (0/1470) و حمل و نقل با وزن (0/1180) و همچنین از جنبه بازاریابی مرکبات عامل برگزاری نمایشگاه های داخلی و خارجی برای معرفی مرکبات با وزن (0/68275)، از جنبه مقررات اداری و گمرکی عامل تعدد مراکز تصمیم گیری در امر صادرات مرکبات با وزن (0/67841)، از جنبه انبارداری عامل مکان نامناسب انبارها با وزن (0/66667)، از جنبه بسته‌بندی عامل استحکام بسته‌بندی با وزن (0/60369) و از جنبه حمل و نقل عامل کیفیت وسایل حمل و نقل با وزن (0/59622) به‌ترتیب بیشترین وزن را در بین سایر عوامل به‌خود اختصاص دادند. نتایج اولویت‌بندی عوامل با تکنیک تاپسیس نیز نشان دادند که بازاریابی مرکبات، مقررات اداری و گمرکی، انبارداری، بسته‌بندی و حمل و نقل به &lrm;ترتیب دارای اهمیت و اولویت بالایی در صادرات مرکبات بودند. به علاوه، عواملی از قبیل برگزاری نمایشگاه‌های داخلی و خارجی برای معرفی مرکبات، تعدد مراکز تصمیم‌گیری در امر صادرات مرکبات، مکان نامناسب انبارها، ایجاد و توسعه و تجهیز پایانه صادراتی و روابط سیاسی و بازرگانی با کشور مقصد به ترتیب با کسب اولویت اول تا پنجم جز مهمترین عوامل تاثیرگذار بر صادرات مرکبات هستند. نتیجه‌گیری: یافته‌ها نشان میدهند که ارتقای دانش بازاریابی، تسهیل مقررات، بهبود زیرساخت‌های نگهداری و حمل‌ونقل و استانداردسازی فرآیند بسته‌بندی می‌تواند به‌طور مستقیم رقابت‌پذیری صادرات مرکبات را افزایش دهد. همچنین، اقداماتی نظیر برگزاری نمایشگاه‌های تخصصی، سامان‌دهی ساختارهای تصمیم‌گیری، بهبود مکان‌یابی و تجهیز انبارها و پایانه‌های صادراتی، و تقویت روابط سیاسی و تجاری با کشورهای مقصد نقش مکمل و تعیین‌کننده‌ای در توسعه صادرات مرکبات دارند. مجموع این یافته‌ها ضرورت تدوین و اجرای سیاست‌هایی هماهنگ، بلندمدت و مبتنی بر رویکرد صادرات‌محور را برجسته می‌سازد؛ سیاست‌هایی که بتوانند زمینه رشد پایدار صادرات مرکبات و افزایش سهم آن در بازارهای جهانی را فراهم آورند.  </div> <div style="text-align: justify;">Extended Abstract Background: In the current global economy, the volume of international trade has expanded to the point where certain countries now hold a significantly larger share of world trade than their corresponding share in global production. As the volume of global trade increases every year, it is necessary for each country to make continuous and intensified efforts in line with this growth. Therefore, the rapid expansion of global agricultural trade in recent decades has further highlighted the importance of analyzing and strengthening the export of horticultural products. Among these, the export of agricultural products, particularly citrus fruits, holds an important role and a special place in the country’s economy. More than 45% of the total citrus orchard area in Iran is located in Mazandaran Province, which ranks second in the country in terms of citrus yield per hectare. Mazandaran’s share of global citrus production is around 1.65%. Despite the province’s extensive potential in citrus production, the export performance of this product is influenced by a range of economic, technical, structural, and institutional factors. A precise and scientific understanding of these factors is essential for policymaking and planning. Therefore, identifying and prioritizing the factors affecting citrus exports can enhance competitiveness in international markets, improve the efficiency of the citrus value chain, and strengthen the economic conditions of producers and exporters. Method: In this study, the influential and significant factors affecting citrus exports from Mazandaran Province, Iran, were identified and analyzed from five perspectives: marketing, transportation, administrative and customs regulations, warehousing, and packaging, using the opinions of experts and specialists in the field of citrus exports. The entropy technique was employed to calculate the weight of each factor, and the TOPSIS method was used for prioritization. Through the completion of 30 questionnaires, a total of 34 factors (indicators) affecting citrus exports were identified across the five dimensions. The marketing dimension included 11 factors, such as the presence of intermediaries in citrus marketing, the lack of familiarity with citrus marketing principles, high transportation and storage costs, quality of exported citrus, the absence of an internationally recognized brand, inconsistency in export activities, the establishment of trade offices in target countries, the organization of domestic and international exhibitions for promotion, failure to identify consumer preferences in target markets, and long customs clearance times. The transportation dimension comprised four factors, including transportation infrastructure, quality of transport vehicles, long transit times from production to export, and transportation costs. The administrative and customs regulations dimension included eight factors, such as credit and export facilities, insufficient and unstable support policies, high customs tariffs, political and trade relations with destination countries, complex and variable export laws, multiplicity of decision-making centers in exports, insufficient familiarity with international trade regulations, and instability of national export policies. The warehousing dimension consisted of six factors, including insufficient warehouse capacity, quality and sanitary standards of citrus warehouses, availability of suitable storage facilities, inadequate cold storage and preservation environments, development and equipping of export terminals, and inappropriate warehouse locations. Finally, the packaging dimension included five factors, such as mechanized packaging and sorting systems, labeling, packaging size, attractiveness, and packaging strength. These factors collectively provided a comprehensive framework for evaluating and prioritizing the elements that influence citrus export performance in the province. Results: The results of weighting the factors using the entropy technique indicated that the marketing criteria of citrus had the highest weight (0.3234), followed by administrative and customs regulations (0.2355), warehousing (0.1761), packaging (0.1470), and transportation (0.1180). Within each dimension, the factor with the highest weight included organizing domestic and international exhibitions for promoting citrus in the marketing dimension (0.68275), multiplicity of decision-making centers in citrus exports in the administrative and customs regulations dimension (0.67841), inappropriate warehouse locations in the warehousing dimension (0.66667), packaging strength in the packaging dimension (0.60369), and the quality of transportation vehicles in the transportation dimension (0.59622). The prioritization of factors using the TOPSIS method further revealed that marketing, administrative and customs regulations, warehousing, packaging, and transportation are sequentially the most important dimensions affecting citrus exports. Within these dimensions, the most influential individual factors in order of priority were organizing domestic and international exhibitions for citrus promotion, multiplicity of decision-making centers in citrus exports, inappropriate warehouse locations, development and equipping of export terminals, and political and trade relations with destination countries. These findings provide a clear understanding of the key factors that significantly influence the performance of citrus exports and offer practical guidance for policymakers and exporters to enhance competitiveness and improve the efficiency of the citrus value chain. Conclusion: The findings indicate that enhancing marketing knowledge, facilitating regulations, improving storage and transportation infrastructure, and standardizing packaging processes can directly increase the competitiveness of citrus exports. In addition, complementary and decisive actions, such as organizing specialized exhibitions, streamlining decision-making structures, improving warehouse and export terminal locations and equipment, and strengthening political and trade relations with destination countries, play a critical role in developing citrus exports. Collectively, these results underscore the necessity of formulating and implementing coordinated, long-term, export-oriented policies that can create conditions for sustainable growth in citrus exports and increase their share in global markets.  </div> مرکبات, صادرات, تاپسیس, آنتروپی, مازندران Citrus, Entropy, Export, TOPSIS, Mazandaran 12 22 http://efs.sanru.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-93-1&slc_lang=fa&sid=1 Seyedeh Narges Mousavian سیده نرگس موسویان s.nargesmosavian@gmail.com 1003194753284600972 0009-0000-3218-9483 Yes Faculty of Agricultural Sciences Engineering, Sari University of Agricultural Sciences and Natural Resources, Sari, Iran دانشکده مهندسی زراعی، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی ساری، ساری، ایران Sareh Hosseini ساره حسینی Sareh.hosseini65@Gmail.com 1003194753284600973 1003194753284600973 No Department of Forest Science and Engineering, Faculty of Natural Resources, University of Guilan, Sowmeh Sara, Guilan, Iran گروه علوم و مهندسی جنگل، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه گیلان، صومعه سرا، گیلان، ایران