Economy and Food Security

fa بررسی نقش سرمایه اجتماعی بر نگرش مصرف ‌کنندگان آب کشاورزی (مطالعه موردی: شهرستان ساری) The Role of Social Capital on the Attitudes of Agricultural Water Consumers (Case Study: Sari City) بازار محصولات کشاورزی و منابع طبیعی General پژوهشي Research <div style="text-align: justify;">چکیده مبسوط مقدمه و هدف: امروزه مسئله تأمین آب به‌عنوان یکی از اساسی‌ترین و راهبردی‌ترین چالش‌های جوامع بشری مطرح است. رشد سریع جمعیت، گسترش شهرنشینی، توسعه فعالیت‌های صنعتی و معدنی، و افزایش تقاضا برای تولیدات کشاورزی سبب شده اند تا میزان مصرف منابع آب در بخش‌های مختلف از جمله مصارف خانگی، صنعت، معدن و کشاورزی به‌طور چشمگیری افزایش یابد. این روند فزاینده مصرف، در کنار محدودیت منابع آب تجدیدپذیر و توزیع نامتوازن آن، فشار مضاعفی بر منابع آبی وارد کرده است و هرگونه اختلال یا چالش در حوزه تأمین آب می‌تواند پیامدهای گسترده و خسارات جبران‌ناپذیری را برای بخش‌های مختلف اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی به دنبال داشته باشد. در همین راستا، بحران آب به‌عنوان یکی از سه بحران اصلی جهان در کنار بحران‌های غذا و انرژی شناخته می‌شود که تداوم آن می‌تواند امنیت غذایی، پایداری اکوسیستم‌ها و حتی ثبات اجتماعی و اقتصادی کشورها را تهدید کند. از این‌رو، مدیریت پایدار منابع آب صرفاً محدود به راهکارهای فنی و مهندسی نیست و مستلزم توجه جدی به ابعاد انسانی، اجتماعی و نهادی است. تجربه‌های جهانی نشان می‌دهند که نادیده گرفتن عوامل اجتماعی در برنامه‌ریزی و مدیریت منابع آب، اثربخشی سیاست‌ها و طرح‌های اجرایی را به‌طور قابل توجهی کاهش می‌دهد. در این میان، نقش پدیده‌ها و متغیرهای اجتماعی در مواجهه با بحران آب و سایر مسائل زیست‌محیطی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. یکی از مهم‌ترین این متغیرها، سرمایه اجتماعی است که از طریق تقویت اعتماد متقابل، مشارکت جمعی، شبکه‌های اجتماعی و هنجارهای همکاری می‌تواند زمینه‌ساز مدیریت بهینه مصرف آب و افزایش مسئولیت‌پذیری عمومی در حفاظت از منابع آبی شود. سرمایه اجتماعی با تسهیل کنش جمعی و ارتقای تعامل میان ذی‌نفعان، نقش کلیدی را در موفقیت سیاست‌ها و برنامه‌های مدیریت منابع آب ایفا می‌کند. مواد و روش‌ها: در این تحقیق، نقش سرمایه اجتماعی به‌عنوان یکی از مهم‌ترین متغیرهای اجتماعی مؤثر در مدیریت و حل بحران آب و نیز کاهش مسائل زیست‌محیطی، بر نگرش و رفتار مصرف‌کنندگان آب در بخش کشاورزی مورد بررسی قرار گرفته است. تمرکز اصلی پژوهش بر کشاورزان شهرستان ساری است و تلاش شده است تا با تحلیل ابعاد مختلف سرمایه اجتماعی، تأثیر آن بر الگوهای مصرف آب و میزان مسئولیت‌پذیری بهره‌برداران منابع آبی تبیین شود. با توجه به سهم بالای بخش کشاورزی در مصرف منابع آب، بررسی عوامل اجتماعی مؤثر بر رفتار مصرف‌کنندگان این بخش از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. از نظر روش‌شناسی، این پژوهش از نوع توصیفی و با رویکرد زمینه‌یابی انجام شده است. جامعه آماری تحقیق شامل کلیه کشاورزان شهرستان ساری است که بر اساس آمار رسمی اخذ شده از اداره جهاد کشاورزی این شهرستان، تعداد آنان ۴۵۱۲۸ نفر برآورد شد و این جمعیت در سطحی معادل ۸۱۱۳۸ هکتار به فعالیت‌های کشاورزی اشتغال داشتند. به‌منظور دستیابی به نمونه‌ای نماینده از جامعه آماری، حجم نمونه با استفاده از جدول کرجسی و مورگان تعیین شد که بر این اساس، تعداد ۳۸۱ نفر به‌عنوان نمونه آماری انتخاب گردید. در این مطالعه، به‌منظور گردآوری داده‌ها از روش پیمایشی و ابزار پرسشنامه محقق‌ساخته استفاده شد. پرسشنامه طراحی‌شده پس از انجام مراحل لازم، از نظر روایی (محتوایی و صوری) و پایایی مورد بررسی قرار گرفت و نتایج حاصل، تأییدکننده قابلیت اعتماد و دقت ابزار پژوهش بودند. در نهایت، به‌منظور تجزیه‌وتحلیل داده‌های حاصل از پرسشنامه و بررسی تأثیر مؤلفه‌های سرمایه اجتماعی بر نگرش و رفتار مصرف‌کنندگان آب کشاورزی، از مدل رگرسیون چندمتغیره بهره گرفته شد تا روابط میان متغیرها به‌صورت دقیق و علمی تبیین شود. یافته‌ها: نتایج حاصل از این پژوهش نشان دادند که سرمایه اجتماعی تأثیر معناداری بر رفتار حفاظت از آب در میان مصرف‌کنندگان بخش کشاورزی داشت. به بیان دیگر، افزایش سطح سرمایه اجتماعی در میان کشاورزان می‌تواند به بهبود الگوهای رفتاری آنان در زمینه مصرف بهینه و حفاظت از منابع آب منجر شود. یافته‌ها بیانگر آن هستند که مؤلفه‌های مختلف سرمایه اجتماعی از جمله اعتماد اجتماعی، مشارکت جمعی، شبکه‌های اجتماعی و هنجارهای همکاری، نقش تعیین‌کننده‌ای در شکل‌گیری نگرش‌ها و رفتارهای حفاظتی کشاورزان نسبت به منابع آب ایفا می‌کنند. علاوه &lrm;بر این، نتایج تحلیل‌های آماری نشان دادند که ابعاد سرمایه اجتماعی بر هر یک از متغیرهای نیت رفتاری و رفتار واقعی مصرف‌کنندگان در زمینه حفاظت از آب کشاورزی در شهرستان ساری تأثیر معنادار داشتند. این امر حاکی از آن است که سرمایه اجتماعی نه‌تنها بر تمایل و قصد کشاورزان برای حفاظت از آب اثرگذار است، بلکه به‌طور مستقیم بر رفتار عملی آنان در مصرف منابع آبی نیز تأثیر می‌گذارد. نتایج حاصل از مدل رگرسیون چندمتغیره نشان دادند که متغیرهای مستقل پژوهش در مجموع توانستند ۲۴ درصد از واریانس متغیر نیت حفاظت از آب کشاورزی و ۳۴ درصد از واریانس متغیر رفتار حفاظت از آب کشاورزیرا تبیین کنند که این میزان تبیین، بیانگر قدرت توضیح‌دهندگی قابل قبول مدل پژوهش است. به‌طور کلی، یافته‌های این تحقیق تأکید می‌کنند که توجه به تقویت سرمایه اجتماعی می‌تواند به‌عنوان یکی از راهبردهای مؤثر در سیاست‌گذاری‌ها و برنامه‌های مدیریت منابع آب، به‌ویژه در بخش کشاورزی، مورد استفاده قرار گیرد و نقش مهمی در ارتقای رفتارهای حفاظتی و دستیابی به پایداری منابع آب ایفا کند. نتیجه‌گیری: سرمایه اجتماعی به‌عنوان یکی از متغیرهای اجتماعی مؤثر، نقش مهمی در شکل‌دهی نگرش و رفتار مصرف‌کنندگان آب در بخش کشاورزی دارد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهند که ابعاد مختلف سرمایه اجتماعی، شامل اعتماد، مشارکت جمعی و روحیه همکاری، بر نیت و رفتار حفاظت از آب کشاورزی تأثیر معنادار دارند و توانسته‌اند بخش قابل&lrm;توجهی از واریانس این متغیرها را تبیین کنند. بنابراین، ارتقای سرمایه اجتماعی می‌تواند به‌عنوان یک راهبرد مؤثر در مدیریت پایدار منابع آب و بهبود رفتارهای حفاظتی کشاورزان مورد استفاده قرار گیرد و نقش کلیدی در کاهش بحران آب و حفظ محیط زیست ایفا کند.  </div> <div style="text-align: justify;">Extended Abstract Background: Today, the issue of water supply is recognized as one of the most fundamental and strategic challenges facing human societies. Rapid population growth, urban expansion, the development of industrial and mining activities, and increasing demand for agricultural production have led to a significant rise in water consumption across various sectors, including household, industrial, mining, and agricultural uses. This increasing consumption, coupled with the limitations of renewable water resources and their uneven distribution, places additional pressure on water supplies, and any disruption or challenge in the water supply domain can result in widespread consequences and irreparable damage to economic, social, and environmental sectors. In this context, water scarcity is considered one of the three main global crises, alongside food and energy crises, and its persistence can threaten food security, ecosystem sustainability, and even the socioeconomic stability of countries. Therefore, sustainable water resource management is not limited to technical and engineering solutions but requires serious attention to human, social, and institutional dimensions. Global experiences have shown that ignoring social factors in planning and managing water resources significantly reduces the effectiveness of policies and implementation programs. Among these factors, the role of social phenomena and variables is particularly important in addressing water scarcity and other environmental issues. One of the most significant of these variables is social capital, which, through the enhancement of mutual trust, collective participation, social networks, and norms of cooperation, can facilitate optimal water consumption management and increase public responsibility in the protection of water resources. By enabling collective action and improving interactions among stakeholders, social capital plays a key role in the success of policies and programs for water resource management. Methods: In this study, the role of social capital as one of the most important social variables influencing water crisis management and environmental issue mitigation was examined in relation to the attitudes and behaviors of water consumers in the agricultural sector. The primary focus of the research was on farmers in Sari County, with the aim of analyzing the various dimensions of social capital and assessing its impact on water consumption patterns and the level of responsibility among water resource users. Given the significant share of the agricultural sector in water consumption, investigating the social factors that influence the behavior of consumers in this sector is of particular importance. From a methodological perspective, this research was descriptive and employed a survey-based approach. The study population consisted of all farmers in Sari County, which, according to official statistics obtained from the County’s Agriculture Jihad Organization, totaled 45,128 individuals working across 81,138 hectares of agricultural land. To obtain a representative sample of the population, the sample size was determined using the Krejcie and Morgan table, resulting in a sample of 381 participants. Data were collected through a researcher-developed questionnaire, which, after undergoing the necessary validation processes, was confirmed for content and construct validity as well as reliability. The results indicated that the questionnaire was a trustworthy and accurate tool for the study. Finally, a multivariate regression model was employed to analyze the collected data and examine the impact of social capital components on the attitudes and behaviors of agricultural water consumers, allowing the relationships among variables to be explained in a precise and scientific manner. Results: The findings of this study indicated that social capital had a significant impact on water conservation behavior among agricultural water consumers. In other words, increasing the level of social capital among farmers could lead to improved behavioral patterns in terms of optimal water use and the protection of water resources. The results demonstrate that various components of social capital, including social trust, collective participation, social networks, and norms of cooperation, play a decisive role in shaping farmers’ attitudes and protective behaviors toward water resources. Furthermore, statistical analyses revealed that the dimensions of social capital had a significant effect on both the behavioral intention and actual behavior of consumers regarding agricultural water conservation in Sari County. This indicates that social capital not only influences farmers’ willingness and intention to conserve water but also directly affects their practical behavior in water usage. Results from the multivariate regression model showed that the independent variables of the study collectively explained 24 percent of the variance in water conservation intention and 34 percent of the variance in actual water conservation behavior, indicating an acceptable explanatory power of the research model. Overall, the findings underscore that strengthening social capital can serve as an effective strategy in policymaking and water resource management programs, particularly in the agricultural sector, and can play a crucial role in promoting conservation behaviors and achieving the sustainability of water resources. Conclusion: Social capital, as an influential social variable, plays a crucial role in shaping the attitudes and behaviors of water consumers in the agricultural sector. The findings of this study indicate that various dimensions of social capital, including trust, collective participation, and a spirit of cooperation, have a significant impact on both the intention and actual behavior of farmers regarding water conservation. These dimensions were able to explain a substantial portion of the variance in these variables. Therefore, enhancing social capital can serve as an effective strategy for sustainable water resource management and the improvement of conservation behaviors among farmers, playing a key role in mitigating the water crisis and protecting the environment.  </div> سرمایه اجتماعی, حفاظت از آب, بحران آب, کشاورزی Social capital, Water protection, Water crisis, Agriculture 91 100 http://efs.sanru.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-156-1&slc_lang=fa&sid=1 Samereh Hosseini سامره حسینی samereh.hosseini62@gmail.com 1003194753284600987 1003194753284600987 No Green Effective Higher Education Institute, Mazandaran, Amol, Iran موسسه آموزش عالی غیرانتفاعی سبز، آمل، ایران Mahmoud Sharapour محمود شارع پور m.sharepour@umz.ac.ir 1003194753284600988 1003194753284600988 Yes Department of Social Sciences, University of Mazandaran, Babolsar, Iran گروه علوم اجتماعی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران Ali Rahmani Firuzjaee علی رحمانی فیروزجایی maArf1348@gmail.com 1003194753284600989 1003194753284600989 No Department of Sociology, Islamic Azad University, Babol, Iran گروه جامعه ‎شناسی، دانشگاه آزاد اسلامی، بابل، ایران