دوره 1، شماره 1 - ( پاییز و زمستان 1404 )
جلد 1 شماره 1 صفحات 100-91 |
برگشت به فهرست نسخه ها
Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Hosseini S, Sharapour M, Rahmani Firuzjaee A. (2026). The Role of Social Capital on the Attitudes of Agricultural Water Consumers (Case Study: Sari City). Economy and Food Security. 1(1), 91-100. doi:10.61882/efs.2025.44
URL: http://efs.sanru.ac.ir/article-1-44-fa.html
URL: http://efs.sanru.ac.ir/article-1-44-fa.html
حسینی سامره، شارع پور محمود، رحمانی فیروزجایی علی.(1404). بررسی نقش سرمایه اجتماعی بر نگرش مصرف کنندگان آب کشاورزی (مطالعه موردی: شهرستان ساری) اقتصاد و امنیت غذایی 1 (1) :100-91 10.61882/efs.2025.44
1- موسسه آموزش عالی غیرانتفاعی سبز، آمل، ایران
2- گروه علوم اجتماعی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران
3- گروه جامعه شناسی، دانشگاه آزاد اسلامی، بابل، ایران
2- گروه علوم اجتماعی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران
3- گروه جامعه شناسی، دانشگاه آزاد اسلامی، بابل، ایران
چکیده: (20 مشاهده)
چکیده مبسوط
مقدمه و هدف: امروزه مسئله تأمین آب بهعنوان یکی از اساسیترین و راهبردیترین چالشهای جوامع بشری مطرح است. رشد سریع جمعیت، گسترش شهرنشینی، توسعه فعالیتهای صنعتی و معدنی، و افزایش تقاضا برای تولیدات کشاورزی سبب شده اند تا میزان مصرف منابع آب در بخشهای مختلف از جمله مصارف خانگی، صنعت، معدن و کشاورزی بهطور چشمگیری افزایش یابد. این روند فزاینده مصرف، در کنار محدودیت منابع آب تجدیدپذیر و توزیع نامتوازن آن، فشار مضاعفی بر منابع آبی وارد کرده است و هرگونه اختلال یا چالش در حوزه تأمین آب میتواند پیامدهای گسترده و خسارات جبرانناپذیری را برای بخشهای مختلف اقتصادی، اجتماعی و زیستمحیطی به دنبال داشته باشد. در همین راستا، بحران آب بهعنوان یکی از سه بحران اصلی جهان در کنار بحرانهای غذا و انرژی شناخته میشود که تداوم آن میتواند امنیت غذایی، پایداری اکوسیستمها و حتی ثبات اجتماعی و اقتصادی کشورها را تهدید کند. از اینرو، مدیریت پایدار منابع آب صرفاً محدود به راهکارهای فنی و مهندسی نیست و مستلزم توجه جدی به ابعاد انسانی، اجتماعی و نهادی است. تجربههای جهانی نشان میدهند که نادیده گرفتن عوامل اجتماعی در برنامهریزی و مدیریت منابع آب، اثربخشی سیاستها و طرحهای اجرایی را بهطور قابل توجهی کاهش میدهد. در این میان، نقش پدیدهها و متغیرهای اجتماعی در مواجهه با بحران آب و سایر مسائل زیستمحیطی از اهمیت ویژهای برخوردار است. یکی از مهمترین این متغیرها، سرمایه اجتماعی است که از طریق تقویت اعتماد متقابل، مشارکت جمعی، شبکههای اجتماعی و هنجارهای همکاری میتواند زمینهساز مدیریت بهینه مصرف آب و افزایش مسئولیتپذیری عمومی در حفاظت از منابع آبی شود. سرمایه اجتماعی با تسهیل کنش جمعی و ارتقای تعامل میان ذینفعان، نقش کلیدی را در موفقیت سیاستها و برنامههای مدیریت منابع آب ایفا میکند.
مواد و روشها: در این تحقیق، نقش سرمایه اجتماعی بهعنوان یکی از مهمترین متغیرهای اجتماعی مؤثر در مدیریت و حل بحران آب و نیز کاهش مسائل زیستمحیطی، بر نگرش و رفتار مصرفکنندگان آب در بخش کشاورزی مورد بررسی قرار گرفته است. تمرکز اصلی پژوهش بر کشاورزان شهرستان ساری است و تلاش شده است تا با تحلیل ابعاد مختلف سرمایه اجتماعی، تأثیر آن بر الگوهای مصرف آب و میزان مسئولیتپذیری بهرهبرداران منابع آبی تبیین شود. با توجه به سهم بالای بخش کشاورزی در مصرف منابع آب، بررسی عوامل اجتماعی مؤثر بر رفتار مصرفکنندگان این بخش از اهمیت ویژهای برخوردار است. از نظر روششناسی، این پژوهش از نوع توصیفی و با رویکرد زمینهیابی انجام شده است. جامعه آماری تحقیق شامل کلیه کشاورزان شهرستان ساری است که بر اساس آمار رسمی اخذ شده از اداره جهاد کشاورزی این شهرستان، تعداد آنان ۴۵۱۲۸ نفر برآورد شد و این جمعیت در سطحی معادل ۸۱۱۳۸ هکتار به فعالیتهای کشاورزی اشتغال داشتند. بهمنظور دستیابی به نمونهای نماینده از جامعه آماری، حجم نمونه با استفاده از جدول کرجسی و مورگان تعیین شد که بر این اساس، تعداد ۳۸۱ نفر بهعنوان نمونه آماری انتخاب گردید. در این مطالعه، بهمنظور گردآوری دادهها از روش پیمایشی و ابزار پرسشنامه محققساخته استفاده شد. پرسشنامه طراحیشده پس از انجام مراحل لازم، از نظر روایی (محتوایی و صوری) و پایایی مورد بررسی قرار گرفت و نتایج حاصل، تأییدکننده قابلیت اعتماد و دقت ابزار پژوهش بودند. در نهایت، بهمنظور تجزیهوتحلیل دادههای حاصل از پرسشنامه و بررسی تأثیر مؤلفههای سرمایه اجتماعی بر نگرش و رفتار مصرفکنندگان آب کشاورزی، از مدل رگرسیون چندمتغیره بهره گرفته شد تا روابط میان متغیرها بهصورت دقیق و علمی تبیین شود.
یافتهها: نتایج حاصل از این پژوهش نشان دادند که سرمایه اجتماعی تأثیر معناداری بر رفتار حفاظت از آب در میان مصرفکنندگان بخش کشاورزی داشت. به بیان دیگر، افزایش سطح سرمایه اجتماعی در میان کشاورزان میتواند به بهبود الگوهای رفتاری آنان در زمینه مصرف بهینه و حفاظت از منابع آب منجر شود. یافتهها بیانگر آن هستند که مؤلفههای مختلف سرمایه اجتماعی از جمله اعتماد اجتماعی، مشارکت جمعی، شبکههای اجتماعی و هنجارهای همکاری، نقش تعیینکنندهای در شکلگیری نگرشها و رفتارهای حفاظتی کشاورزان نسبت به منابع آب ایفا میکنند. علاوه بر این، نتایج تحلیلهای آماری نشان دادند که ابعاد سرمایه اجتماعی بر هر یک از متغیرهای نیت رفتاری و رفتار واقعی مصرفکنندگان در زمینه حفاظت از آب کشاورزی در شهرستان ساری تأثیر معنادار داشتند. این امر حاکی از آن است که سرمایه اجتماعی نهتنها بر تمایل و قصد کشاورزان برای حفاظت از آب اثرگذار است، بلکه بهطور مستقیم بر رفتار عملی آنان در مصرف منابع آبی نیز تأثیر میگذارد. نتایج حاصل از مدل رگرسیون چندمتغیره نشان دادند که متغیرهای مستقل پژوهش در مجموع توانستند ۲۴ درصد از واریانس متغیر نیت حفاظت از آب کشاورزی و ۳۴ درصد از واریانس متغیر رفتار حفاظت از آب کشاورزیرا تبیین کنند که این میزان تبیین، بیانگر قدرت توضیحدهندگی قابل قبول مدل پژوهش است. بهطور کلی، یافتههای این تحقیق تأکید میکنند که توجه به تقویت سرمایه اجتماعی میتواند بهعنوان یکی از راهبردهای مؤثر در سیاستگذاریها و برنامههای مدیریت منابع آب، بهویژه در بخش کشاورزی، مورد استفاده قرار گیرد و نقش مهمی در ارتقای رفتارهای حفاظتی و دستیابی به پایداری منابع آب ایفا کند.
نتیجهگیری: سرمایه اجتماعی بهعنوان یکی از متغیرهای اجتماعی مؤثر، نقش مهمی در شکلدهی نگرش و رفتار مصرفکنندگان آب در بخش کشاورزی دارد. یافتههای پژوهش نشان میدهند که ابعاد مختلف سرمایه اجتماعی، شامل اعتماد، مشارکت جمعی و روحیه همکاری، بر نیت و رفتار حفاظت از آب کشاورزی تأثیر معنادار دارند و توانستهاند بخش قابلتوجهی از واریانس این متغیرها را تبیین کنند. بنابراین، ارتقای سرمایه اجتماعی میتواند بهعنوان یک راهبرد مؤثر در مدیریت پایدار منابع آب و بهبود رفتارهای حفاظتی کشاورزان مورد استفاده قرار گیرد و نقش کلیدی در کاهش بحران آب و حفظ محیط زیست ایفا کند.
مقدمه و هدف: امروزه مسئله تأمین آب بهعنوان یکی از اساسیترین و راهبردیترین چالشهای جوامع بشری مطرح است. رشد سریع جمعیت، گسترش شهرنشینی، توسعه فعالیتهای صنعتی و معدنی، و افزایش تقاضا برای تولیدات کشاورزی سبب شده اند تا میزان مصرف منابع آب در بخشهای مختلف از جمله مصارف خانگی، صنعت، معدن و کشاورزی بهطور چشمگیری افزایش یابد. این روند فزاینده مصرف، در کنار محدودیت منابع آب تجدیدپذیر و توزیع نامتوازن آن، فشار مضاعفی بر منابع آبی وارد کرده است و هرگونه اختلال یا چالش در حوزه تأمین آب میتواند پیامدهای گسترده و خسارات جبرانناپذیری را برای بخشهای مختلف اقتصادی، اجتماعی و زیستمحیطی به دنبال داشته باشد. در همین راستا، بحران آب بهعنوان یکی از سه بحران اصلی جهان در کنار بحرانهای غذا و انرژی شناخته میشود که تداوم آن میتواند امنیت غذایی، پایداری اکوسیستمها و حتی ثبات اجتماعی و اقتصادی کشورها را تهدید کند. از اینرو، مدیریت پایدار منابع آب صرفاً محدود به راهکارهای فنی و مهندسی نیست و مستلزم توجه جدی به ابعاد انسانی، اجتماعی و نهادی است. تجربههای جهانی نشان میدهند که نادیده گرفتن عوامل اجتماعی در برنامهریزی و مدیریت منابع آب، اثربخشی سیاستها و طرحهای اجرایی را بهطور قابل توجهی کاهش میدهد. در این میان، نقش پدیدهها و متغیرهای اجتماعی در مواجهه با بحران آب و سایر مسائل زیستمحیطی از اهمیت ویژهای برخوردار است. یکی از مهمترین این متغیرها، سرمایه اجتماعی است که از طریق تقویت اعتماد متقابل، مشارکت جمعی، شبکههای اجتماعی و هنجارهای همکاری میتواند زمینهساز مدیریت بهینه مصرف آب و افزایش مسئولیتپذیری عمومی در حفاظت از منابع آبی شود. سرمایه اجتماعی با تسهیل کنش جمعی و ارتقای تعامل میان ذینفعان، نقش کلیدی را در موفقیت سیاستها و برنامههای مدیریت منابع آب ایفا میکند.
مواد و روشها: در این تحقیق، نقش سرمایه اجتماعی بهعنوان یکی از مهمترین متغیرهای اجتماعی مؤثر در مدیریت و حل بحران آب و نیز کاهش مسائل زیستمحیطی، بر نگرش و رفتار مصرفکنندگان آب در بخش کشاورزی مورد بررسی قرار گرفته است. تمرکز اصلی پژوهش بر کشاورزان شهرستان ساری است و تلاش شده است تا با تحلیل ابعاد مختلف سرمایه اجتماعی، تأثیر آن بر الگوهای مصرف آب و میزان مسئولیتپذیری بهرهبرداران منابع آبی تبیین شود. با توجه به سهم بالای بخش کشاورزی در مصرف منابع آب، بررسی عوامل اجتماعی مؤثر بر رفتار مصرفکنندگان این بخش از اهمیت ویژهای برخوردار است. از نظر روششناسی، این پژوهش از نوع توصیفی و با رویکرد زمینهیابی انجام شده است. جامعه آماری تحقیق شامل کلیه کشاورزان شهرستان ساری است که بر اساس آمار رسمی اخذ شده از اداره جهاد کشاورزی این شهرستان، تعداد آنان ۴۵۱۲۸ نفر برآورد شد و این جمعیت در سطحی معادل ۸۱۱۳۸ هکتار به فعالیتهای کشاورزی اشتغال داشتند. بهمنظور دستیابی به نمونهای نماینده از جامعه آماری، حجم نمونه با استفاده از جدول کرجسی و مورگان تعیین شد که بر این اساس، تعداد ۳۸۱ نفر بهعنوان نمونه آماری انتخاب گردید. در این مطالعه، بهمنظور گردآوری دادهها از روش پیمایشی و ابزار پرسشنامه محققساخته استفاده شد. پرسشنامه طراحیشده پس از انجام مراحل لازم، از نظر روایی (محتوایی و صوری) و پایایی مورد بررسی قرار گرفت و نتایج حاصل، تأییدکننده قابلیت اعتماد و دقت ابزار پژوهش بودند. در نهایت، بهمنظور تجزیهوتحلیل دادههای حاصل از پرسشنامه و بررسی تأثیر مؤلفههای سرمایه اجتماعی بر نگرش و رفتار مصرفکنندگان آب کشاورزی، از مدل رگرسیون چندمتغیره بهره گرفته شد تا روابط میان متغیرها بهصورت دقیق و علمی تبیین شود.
یافتهها: نتایج حاصل از این پژوهش نشان دادند که سرمایه اجتماعی تأثیر معناداری بر رفتار حفاظت از آب در میان مصرفکنندگان بخش کشاورزی داشت. به بیان دیگر، افزایش سطح سرمایه اجتماعی در میان کشاورزان میتواند به بهبود الگوهای رفتاری آنان در زمینه مصرف بهینه و حفاظت از منابع آب منجر شود. یافتهها بیانگر آن هستند که مؤلفههای مختلف سرمایه اجتماعی از جمله اعتماد اجتماعی، مشارکت جمعی، شبکههای اجتماعی و هنجارهای همکاری، نقش تعیینکنندهای در شکلگیری نگرشها و رفتارهای حفاظتی کشاورزان نسبت به منابع آب ایفا میکنند. علاوه بر این، نتایج تحلیلهای آماری نشان دادند که ابعاد سرمایه اجتماعی بر هر یک از متغیرهای نیت رفتاری و رفتار واقعی مصرفکنندگان در زمینه حفاظت از آب کشاورزی در شهرستان ساری تأثیر معنادار داشتند. این امر حاکی از آن است که سرمایه اجتماعی نهتنها بر تمایل و قصد کشاورزان برای حفاظت از آب اثرگذار است، بلکه بهطور مستقیم بر رفتار عملی آنان در مصرف منابع آبی نیز تأثیر میگذارد. نتایج حاصل از مدل رگرسیون چندمتغیره نشان دادند که متغیرهای مستقل پژوهش در مجموع توانستند ۲۴ درصد از واریانس متغیر نیت حفاظت از آب کشاورزی و ۳۴ درصد از واریانس متغیر رفتار حفاظت از آب کشاورزیرا تبیین کنند که این میزان تبیین، بیانگر قدرت توضیحدهندگی قابل قبول مدل پژوهش است. بهطور کلی، یافتههای این تحقیق تأکید میکنند که توجه به تقویت سرمایه اجتماعی میتواند بهعنوان یکی از راهبردهای مؤثر در سیاستگذاریها و برنامههای مدیریت منابع آب، بهویژه در بخش کشاورزی، مورد استفاده قرار گیرد و نقش مهمی در ارتقای رفتارهای حفاظتی و دستیابی به پایداری منابع آب ایفا کند.
نتیجهگیری: سرمایه اجتماعی بهعنوان یکی از متغیرهای اجتماعی مؤثر، نقش مهمی در شکلدهی نگرش و رفتار مصرفکنندگان آب در بخش کشاورزی دارد. یافتههای پژوهش نشان میدهند که ابعاد مختلف سرمایه اجتماعی، شامل اعتماد، مشارکت جمعی و روحیه همکاری، بر نیت و رفتار حفاظت از آب کشاورزی تأثیر معنادار دارند و توانستهاند بخش قابلتوجهی از واریانس این متغیرها را تبیین کنند. بنابراین، ارتقای سرمایه اجتماعی میتواند بهعنوان یک راهبرد مؤثر در مدیریت پایدار منابع آب و بهبود رفتارهای حفاظتی کشاورزان مورد استفاده قرار گیرد و نقش کلیدی در کاهش بحران آب و حفظ محیط زیست ایفا کند.
نوع مطالعه: پژوهشي |
موضوع مقاله:
بازار محصولات کشاورزی و منابع طبیعی
دریافت: 1404/6/3 | پذیرش: 1404/9/29
دریافت: 1404/6/3 | پذیرش: 1404/9/29
فهرست منابع
1. Eynali, J., Farahani, H., & Sohrabi vafa, S. (2013). The evaluation of the Role of Agricultural Consolidation upon the Improvement of the efficiency of factor of Production Regarding Irrigated lands Case Study: Khodabandeh County. Journal Space Economy & Rural Development, 2(3), 51-69
2. Al Shafi'i Fomeni, Y. (2009). Water and its challenges. Journal of Education and Geography Development, 86, 9-12.
3. Ballet, J., Sirven, N., & Requiers-Desjardins, M. (2007). Social capital and natural resource management: A critical perspective. The Journal of Environment and Development, 16(4), 355-374. [DOI:10.1177/1070496507310740]
4. Bisung, E., Elliott, S. J., Schuster-Wallace, D., Abudho, B., & Karanja, D. M. (2014). Social capital, collective action and access to water in rural Kenya. Social Science and Medicine, 119, 147-154. [DOI:10.1016/j.socscimed.2014.07.060]
5. Cascante, D., Harper, A., & Stickles, G. (2015). International amenity migration: Examining environmental behaviors and influences of amenity migrants and local residents in a rural community. Journal of Rural Studies, 38, 1-11. [DOI:10.1016/j.jrurstud.2015.01.005]
6. Datta, S., Miranda, J. J., Zoratto, L., Calvo-Gonzalez, O., Darling, M., & Lorenzana, K. (2015). A behavioral approach to water conservation: Evidence from Costa Rica (Policy Research Working Paper No. 7283). World Bank Policy Research Working Paper Series, Washington, DC. [DOI:10.1596/1813-9450-7283]
7. El Zahed, H., & Habib, M. (2020). Social capital and water conservation behavior among university students in Egypt. Journal of King Abdulaziz University, Communication and Media Studies, 31, 152-170. [DOI:10.21608/jkom.2020.156736]
8. Fathi, S. (2012). The analysis of social capital's role on rural development. Geography (Regional Planning), 2(2), 195-214. SID. https://sid.ir/paper/224096/en
9. Ghorbani, M. (2014). Iranian model of participation and empowerment of local communities with a social network approach. Faculty of Natural Resources, University of Tehran.
10. Gorjian, S., & Ghobadian, B. (2015). Solar desalination: A sustainable solution to water crisis in Iran. Renewable and Sustainable Energy Reviews, 48, 571-584. [DOI:10.1016/j.rser.2015.04.009]
11. Hassanlou, M. (2014). The role of social capital in high school students' tendency to conserve water in Ijerud city. In Proceedings of the Second National Conference on Water, Man and Earth, Isfahan, Iran.
12. Larson, L. R., Stedman, R. C., Cooper, C. B., & Decker, D. J. (2015). Understanding the multidimensional structure of pro-environmental behavior. Journal of Environmental Psychology, 43, 112-124. [DOI:10.1016/j.jenvp.2015.06.004]
13. Masoudizadeh1, F., Rezvanfar, A., & Movahed Mohammadi, H. (2016). The Role of Social capital Components on Environmental Non- Governmental Organizations' Performance: Case of Khuzestan Province. Journals of Environmental Education and Sustainable Development, 4(4), 40-33.
14. Michelini, J. J. (2013). Small farmers and social capital in development projects: Lessons from failures in Argentina's rural periphery. Journal of Rural Studies, 30, 99-109. [DOI:10.1016/j.jrurstud.2013.01.001]
15. Miller, E., & Buys, L. (2004). Is Generation X the new civic generation? An exploratory analysis of social capital, environmental attitudes and behaviors in an Australian community. Australian Journal of Social Issues, 39(4), 425-442.
16. Mosaedi, A., Hasanalizadeh, N., Ghabaei Sough, M., & Heiran, F. (2015). Investigation on the Effects of Cultural Project of Implementation of Agricultural Water Saving on the Individual Knowledge and Attitudes in Relation to Water Crisis. Iranian Journal of Irrigation & Drainage, 9(3), 539-548.
17. Papli, Y. M. H., Jomepour, M., & Mehdizadeh, A. M. (2017). On the social consequences of water crisis in desert areas: A case study on iran's ardakan township. Social Sciences, 24(77), 99-136.
18. Polyzou, E., Jones, N., Evangelinos, K. I., & Halvadakis, C. P. (2011). Willingness to pay for drinking water quality improvement and the influence of social capital. The Journal of Socio-Economics, 40(1), 74-80. [DOI:10.1016/j.socec.2010.06.010]
19. Rahimi Fayzabadi, F., Yazdanpanah, M., Farozani, M., Mohammadzadeh, M., Saeed, I., & Burton, R. J. F. (2015). Investigation of the relationship between social capital and farmer's intention toward establishment of and membership in Water User's Associations: The case of Aleshtar County. Co-Operation and Agriculture Magazine, 3(12), 77-95.
20. Raiga, S., & Nasralahi, Z. (2022). The effect of social capital on household water consumption: A provincial survey. Quarterly Journal of Econometric Modeling, 3(22), 97-122.
21. Rosegrant, M. W., Cai, X., & Cline, S. A. (2002). World Water and Food to 2025: Dealing with Scarcity, International Food Policy Research Institute.
22. Roudi-Fahimi, F., Creel, L., & De Souza, R. M. (2002). Finding the Balance: Population and Water Scarcity in the Middle East and North Africa, Population Reference Bureau.
23. Salehi, S., & Emamgholi, L. (2012). Effect of social capital on environmental behavior: A case study of Kurdistan province. Iranian Journal of Sociology, 13(4), 90-115.
24. Salehi, S., & Ebrahimkhani, F. (2019). The relationship between social capital and farmers' behavior in protecting groundwater: A case study of the Qazvin plain. Journal of Water and Sustainable Agriculture, 5(3), 363-382.
25. Su, F., Song, N., Shang, H., Wang, J., & Xue, B. (2021). Effects of social capital, risk perception, and awareness on environmental protection behavior. Ecosystem Health and Sustainability, 7(1), Article 1942996. [DOI:10.1080/20964129.2021.1942996]
26. Tiwary, R. (2010). Social organisation of shared well irrigation in Punjab. Economic and Political Weekly, 45(26), 208-219.
27. Wang, Y., Xiong, J., Li, W., Na, M., & Yao, M. (2020). The effect of social capital on environmental pollution in China: Suppression or promotion? International Journal of Environmental Research and Public Health, 17(24), 9459. [DOI:10.3390/ijerph17249459]
28. Yang, H., Reichert, P., Abbaspour, K. C., & Zehnder, A. J. B. (2003). A water resources threshold and its implications for food security. Environmental Science and Technology, 37(14), 3048-3054. [DOI:10.1021/es0263689]
29. Yazdanpanah, M., Thompson, M., Hayati, D., & Zamani, G. H. (2013). A new enemy at the gate: Tackling Iran's water super-crisis by way of a transition from government to governance. Progress in Development Studies, 13(3), 177-194. [DOI:10.1177/1464993413486544]
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |
